اردبیل کولر شهر ایران

این وبلاگ برای شناساندن بشتر اردبیل در محیط مجازی طراحی شده وامیدوارم که قدمی در جهت توسعه گردش گری اردبیل هر چند کوچک برداشته باشم شما دوست گرامی اگر مطلبی دارید که مایل باشید در وبلاگ درج بشه حتما برام بفرستید. مرسی!!!!!!!!!!!!!


تاریخ اردبیل

اَردبیل ، استان ، شهرستان و شهری کهن در شمال غربی ایران .

نام و نام گذاری: این نام  در ماخذ گوناگون به صورتهای اردویل ، (انصاری ، 187؛ حدود العالم ، 158؛ اصطخری ، ، مسالک ... 159؛ لوبرن ، : I/172 شوارتس ،  (1026 ، اَردُبیل (ابوالفدا ، 398؛ سمعانی ، 1/107؛ شوارتس ، همانجا) ، اَردَبیل (ابن خردادبه ، 119-120؛ قزوینی ، 291؛ ابن رسته ، 7/106؛ اصطخری ، المسالک ...  ، 108؛ مقدسی ، 377؛ یاقوت ، 1/197؛ بلاذری ، 455 ، 456؛ ابن فقیه ، 209 ، 210؛ نیز نکـ: بار تولد ، ; 215 لاکهارت ، ; 51 مُرتن ، (31 امده است. اردبیل در منابع ارمنی به صورت آرتاوت[1] و سپس ارتاول[2] (مارکوارات ، (108 امده است. مینورسکی  معتقد است ارته ویت به مرور به اردبیل تغییر شکل یافته است (ص (65

اگر چه «دائره المعارف اسلام» مینویسد: اشتقاق و معنای اردبیل به درستی معلوم نیست .(EI2) اما مینورسکی معتقد است این نام ترکیبی است از اَرِته یا اَرته به معنای مقدس و قانون مقدس و ویت[3] (پارسی میانه) که صورت اوستایی ان وئتی[4] است و به معنای بید یا تنه بید به کار میرود. به این ترتیب او معنای اردبیل را تنه بید یا بید قانون  مقدس دانسته است (ص .(67-68

همو در جای دیگر بِل یا بیل یا ویل را پسوندن بسیاری از  مکانها از جمله انزبیل و خرزویل دانسته است (ص ; 63-64 نیز نکـ:  کسروی ، کاروند ، 292).

لاکهارت در مورد بنای شهر و علت نام گذاری ان از  قول مردمان محلی ، افسانه ای را نقل میکند که بنابر ان در محل کنونی شهر در گذشته دریاچه ای بوده است ؛ به فرمان سلیمان نبی دو دیو به نامهای ارد و بیل ابهای این دریاچه را با حفر دومعبر در شمال شرقی شهر کنونی  خارج ساختند و شهر را در محل دریاچه خشک شده برپا داشتند وبه همین سبب نیز نام این شهر به نام این دو دیو اَردُبیل  خوانده شد (همانجا). حمیری نام اردبیل را ماخوذ از اردبیل بن ارمین میداند ص 26که یاقوت ان را از  قول سمعانی به صورت اردبیل بن ارمینی ابن لنطی بن یونان ذکر کرده است. (1/198؛ نیز نکـ: برهان قاطع ، 1/99؛ شیروانی ، 34).

ظاهراً نام اردبیل ترکیبی است از دو جزء (کسروی ، همان ، 278) اَرد به معنای درستی ، راستی و پاکی (لغت نامه .... ، ذیل ارد ؛ نیز نکـ: ه د ، اردستان) و بیل یا ویل (پسوند مکانی ) به معنای جایگاه (کسروی ، همان ، 300-307) . این ترکیب را به صورتهای ارتاویل (دیباج ، 147؛ صفری ، 1/23) و ارتاویلا به معنای شهر مقدس  (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ...  ف8/22) نیز نوشته اند. نام قدیم اردبیل را باذان فیروز (یاقوت ، همانجا) ، بادان پیروز (فردوسی ، 6/ 48) ، اباذان فیروز (لاکهارت ، همانجا ) ، بادفیروز (دینوری ، 87) ، فیروزگرد (برهان قاطع ، همانجا) واذر بهمن (حکیم ، 50؛ اعتمادالسلطنه ، 1/43) نیز نوشته اند. الئاریوس ظاهراً به خطا نام قدیم اردبیل را ساتراپنه[5] میداند ( ص 119).

استان اردبیل : این استان به 3/18050 کمـ 2 مساحت میان 37 و ' 45 تا 39 و '42 عرض شمالی و 47 و '3 تا 48 و '55 طول شرقی از نصف النهار گرینیچ قرار گرفته ، و محدود است از شمال  و شمال شرقی به جمهوری اذربایجان ، از جنوب به استان زنجان ، از شرق به رشته کوههای تالش و بغرو  استان گیلان و از غرب به استان اذربایجان شرقی (امارنامه ...  ف1 ، 11 ، نقشه) . محدوده استان اردبیل از لحاظ اداری سیاسی شامل 6 شهرستان ، 16 بخش و 62 دهستان است که جمعاً 141625 نفر را در خود جای داده است (آمار نامه ، 47399 ؛ نکـ:  جدول ). این واحد سیاسی ، مطابق تقسیمات کشوری در مهرماه 1372 به عنوان بیست و پنجمین استان کشور تعیین شد (تقسیمات ... 7-8).

ویژگیهای استان اردبیل به تفکیک شهرستانها

شمار سکونتگاهها  جمعیت 1370 ش  میزان رشد سالانه جمعیت 1365

شهرستان

شماربخش

شماردهستان

مساحت کمـ 2

شهری

روستایی

شهری

روستای

 1370ش

اردبیل

4

22

1/5173

4

453

325805

221896

2/2%

بیله سوار

2

4

1945

1

381

13049

42183

7/1%

پارس اباد

2

5

2/1554

2

339

47130

73519

6/4%

خلخال

4

11

7/4037

4

293

36106

107613

8/0%

مشکین شهر

2

12

8/3615

1

297

41114

136036

1/3%

مغان (گرمی)

2

8

5/1724

1

330

25078

72086

3/0%

کل استان

16

62

3/18050

13

2193

488282

653343

2%

استان اردبیل دارای 5/282 کمـ مرز مشترک با جمهوری اذربایجان است که ارتباط کشور با ان جمهوری از طریق این استان در دو نقطه شهری اصلاندوز و بیله سوار برقرار میشود (امارنامه ، 1). این استان به ویژه قسمتهای شرقی آن ، ارتباط اجتماعی ـ اقتصادی قابل توجهی با استان گیلان دارد و از  طریق گردنه حیران در محور اردبیل ـ استارا و با واسطه شهرهای  رشت و قزوین با تهران مربوط میشود . موانع طبیعی موجود در مرز جنوبی استان باعث سختی ارتباط ان با استان زنجان که 5/62 کمـ مرز مشترک دارند ، شده است (همان ، ، 2). بلندترین  نقطه استان اردبیل ، قله سبلان (4844 متر) و پستترین قسمت ان دشت مغان (حدود 100 متر بالاتر از سطح دریا ) است (جغرافیای کامل ، 1/166).

ویژگیهای طبیعی : تشکیلات زمین شناختی استان اردبیل ، جوان وعمدتاً متعلق به دورانهای سوم و چهارم است (مطالعات .... ، 19). در این منطقه از لحاظ سنگ شناختی انواع توف ، شیل و کنگومراهای دوران سوم و همچنین ابرفتها و واریزهای گوناگون دوران چهارم و نیز تشکیلات اتش فشانی کوه سبلان شامل اندزیت ، بازالت وتوف مشاهده میشوند (همانجا). مرتفعات استان اردبیل ، قسمتهای شمالی  کم ارتفاعی ساحل ارس را از قسمتهای جنوبی و جلگه اردبیل جدا می سازد و در اصل ادامه چین خوردگیهای رشته کوههای البرز به شمار می اِید (ختمی ماب ، 7 ، 27) .

استان اردبیل از لحاظ ناهمواری ، به استثنای چند جلگه و دشت مغان ، بیشتر کوهستانی است و ارتفاع متوسط ان به بیش از  1200 متر بالای سطح دریا میرسد (همو ، 13). دشتها و جلگه های استان ساختمانی نسبتاً جوان دارد که غالباً از مواد رسوبی تشکیل شده اند (جغرافیای کامل ، همانجا). این جلگه ها پوششی از خاک کم عمق و سنگریزه دارند ، حال انکه دشتها و اراضی مسطح ، قابل ابیاری است و زیر کشت محصولات آبی سالانه ویا باغهای میوه قرار دارد (مطالعات ، 4). جلگه ها و دشتهای رسوبی و آبرفتی استان با کوهها احاطه شده اند. مهمترین انها دشت مغان است که با شیبی ملایم به کناره های دریای خزر میرسد. در این میان ، جلگه اردبیل مهمترین جلگه استان به شمار میرود (جغرافیای کامل ، 1/170).

مرتفعات استان اردبیل عمدتاً منشا اتش فشانی دارند و 3 رشته کوهستانی را در بر میگیرد: الف ـ رشته کوه ارسباران (قره داغ) که دنباله کوههای آرارات است و تا کوههای تالش در شرق استان امتداد مییابد (همان ، 1/166 ؛ نیز نکـ: ه د ، ارسباران). ارتفاع متوسط این رشته کوه را 2440 متر براورد کرده اند (ختمی ماب ، 8) . ب -  مرتفعات  شرقی که مهمترین انها کوههای تالش است ، با جهتی شمالی ـ جنوبی کشیده شده است و حد فاصل بین استان اردبیل با دریای خزر را تشکیل میدهد (جغرافیای کامل ، 1/168؛ امار نامه ، 6). این رشته کوه در قسمتهای مختلف به نامهای پشتاسرا ، بغرو ، پلنگا نیز نامیده میشود. از قله های این رشته کوه میتوان از  اغ داغ (3322متر ) ، حصار بلاغی ، عجم و شاه معلم نام برد (همانجا).

رشته کوه تالش مانع نفوذ جریانهای باران زای خزری به این استان است ، دنباله کوههای تالش که در قسمت شمالی این رشته کوه با کاهش ارتفاع همراه است (حداکثر تا ارتفاع 2228متر) ، صلوات داغ نامیده میشود. بلندی مرتفعات جنوبی دشت مغان که به کوههای  خروسلو معروف است ، حداکثر به 700 متر میرسد (جغرافیای کامل ، همانجا) . ج ـ مرتفعات مرکزی و جنوبی که مهمترین انها رشته کوه سبلان است ، با جهتی شرقی – غربی از شمال غرب شهر اردبیل اغاز میشود و به واسطه کوه قوشه داغ در جنوب اهر به رشته ارسباران متصل میگردد (همانجا).

رشته سبلان از 3 قله اصلی به نامهای سبلان (4811 متر) ، هرم داغ (4650متر) و کسره داغ (4600متر) تشکیل شده است که سرچشمه رودهای فراوان محلی به شمار میرود (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/20). دهانه توده مخروطی شکل سبلان به صورت دریاچه اتش فشانی بسیار زیبایی است که در تمام سال پوشیده از برق و یخ است ( جغرافیای کامل ، 1/168-169)؛ افزون بر این ، در دامنه های این رشته کوه ، ابهای معدنی فراوانی وجود دارد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، همانجا).

رشته کوه بزغوش در جنوب کوههای سبلان با جهتی شرقی – غربی قسمتی از  جنوب استان اردبیل را تشکیل میدهد  تا دامنه های شرقی سهند در استان اذربایجان شرقی ، جمعاً  به طول 120کمـ امتداد مییابد (جغرافیای کامل ، همانجا) و قوج داغی (2508متر ) از  جمله قله های ان به شمار میرود (فرهنگ جغرافیایی ابادیها ، همانجا).

عرض جغرافیایی نسبتاً بالا ، غلبه رشته کوهها و نزدیکی به منابع بزرگ ابی و همچنین برخورداری از تاثیر توده های مدیترانه ای و نیز توده های سرد سیبری از مهمترین عوامل موثر در آب و هوای استان اردبیل به شمار میرود. اب و هوای این استان را در 3 بخش میتوان بررسی کرد: حوزه های سرد شامل مرتفعات سبلان ، دامنه های کوهستانی و جلگه اردبیل و سرانجام نواحی گرم شامل دشتهای پست و کم ارتفاع مانند دشت مغان (جغرافیای کامل ، 1/170-171).

به سبب تنوع شرایط محیطی ، به ویژه تاثیر مرتفعات ، میزان دما در سطح استان با نوسان همراه است. متوسط حداقل دما در سطح استان در ماه دی 8/7- و متوسط حداکثر آن در ماه تیر 8/25 درجه سانتی گراد است. حداقل مطلق دما در برخی سالها تا 30- درجه سانتی گراد نیز میرسد و دوره یخ بندان حدود 120 روز از سال را شامل میشود (ختمی ماب ، 26).

میزان بارندگی نیز در سطح استان با نوسان همراه است. حداکثر آن در کوههای تالش و حداقل ان در قسمتهای شمالی استان دیده میشود (جغرافیای کامل ، 1/171). متوسط میزان بارندگی سالیانه مطابق داده های ایستگاههای چهارگانه منطقه (نیر ، سرعین ، نمین و اردبیل ) 2/412 میلیمتر است که قسمت بیشتر ان در اواخر زمستان و فصل بهار فرو میریزد و از ان میان سهم ماه فروردین (4/60میلیمتر) قابل ملاحظه است (مطالعات ، 14).

بادهای گوناگون در این استان میوزند که از جمله آنهاست: الف ـ بادشرقی که تقریباً در تمام طول سال میوزد. این باد غالباً حاوی رطوبت است وتاثیر تعدیل کننده بر درجه حرارت دارد و در فصول گرم غالباً موجب ریزش باران و در فصل سرد باعث باریدن برف میشود. ب- بادهای غربی که حاوی رطوبت دریای مدیترانه است و باران از  به شمار میروند. ج – بادهای محلی که مشخصات ویژه ای دارند و در سطح محلی تاثیر میگذارند ، مانند مغان یلی (باد مغان) (جغرافیای کامل ، 1/ 171).

استان اردبیل از نظر منابع آب از استانهای غنی کشور است. وجود کوهها ، مجاورت با دریای خزر و دریافت توده های مرطوب شرقی و غربی در نتیجه ریزش کافی برف و باران به این غنا می افزاید (همانجا). با این همه ، منابع سطحی آب نیازهای گوناگون استان را براورده نمیسازد (مطالعات ، 20). آبهای سطحی استان شامل رودخانه های نسبتاً بزرگ و کوچکی است که بیشتر به حوضه دریای خزر تعلق دارند جغرافیای کامل ، 1/172).

مهمترین این رودخانه ها رود ارس است که مساحت حوضه ابگیر آن 100220 کمـ 2 است (ختمی ماب ، 3) واراضی دشت مغان را ابیاری میکند ؛ نیز قره سو که در محل اصلاندوز ، با نام دره رود که به رودخانه ارس میریزند. از دیگر رودهای قابل ذکر اهر چای است که پس از  پیوستن به قره سو به ارس وارد میشود. دیگر رودخانه های استان اینهاست : اغ چای ، آواری ، مشگین شهر چای ، خیاو چای ، انار چیا و برخی رودخانه های محلی دیگر (همو ، 3- 4). رودخانه های کوچک و بزرگی که از دامنه های غربی کوههای سبلان و بزغوش سرچشمه میگیرند ، از لحاظ ابریز به حوضه ارومیه تعلق دارند جغرافیای کامل ، 1/ 173).

دریاچه های استان اینها ست: دریاچه نئور واقع در 48 کیلومتری جنوب شرقی و دریاچه شورابیل در جنوب شهر اردبیل (همانجا). آبهای زیرزمینی  به ویژه آبهای معدنی استان اردبیل بسیار غنی است. اینگونه چشمه ها در نقاط مختلف به صورت چشمه های آب گرم و آب سرد پراکنده شده اند و غالباً ازانها استفاده درمانی میشود. مانند سرعین ، سردابه ، قتوسویی ، شابیل و جز انها (همان ، 1/176). در این استان بجز سد انحرافی میل مغان ، تاسیسات ابرسانی قابل توجهی برای مهار و بهره گیری از آبهای سطحی وجود ندارد و شیوه های بهره برداری از منابع ابی عمدتاً سنتی است که مسلماً با بهره برداری بهینه از ان منابع ، دهها هزار هکتار از اراضی استان به زیر کشت میتوان برد (همانجا).

با توجه به ویژگیهای محیط طبیعی استان ، خاکهای ان را به 5 گروه تقسیم کرده اند: اراضی بریده شده متشکل از خاکهای آهکی ، آبرفتهای واریزه ای بادبزنی شکل ، دشت آبرفتی دامنه ای ، دشت ابرفتی رودخانه ای و اراضی پست (گزارش ... ، 2-5).

مراتع استان از منابع طبیعی ارزشمندی است که بیشتر ، طایفهه های کوچنده و روستا نشینان دامدار از ان بهره برداری میکنند جغرافیای کامل ، 1/177) . وسعت این مراتع را یک میلیون هکتار برآورد کرده اند که از ان میان 250هکتار را مراتع دشتی و مابقی (75»%) را مراتع کوهپایه ای و کوهستانی تشکیل میدهد (امارنامه ، 240). 40% از این مراتع ، قشلاقی و 60% بقیه مراتع ییلاقی است. همچنین 20% از مراتع استان غنی و نیمی از آنها دارای تراکمی متوسط و مابقی از مراتع فقیر به شمار میروند (ختمی ماب ، 54). انواع گیاهان استپی خاص نواحی کوهستانی ، پوشش گیاهی مراتع استان را تشکیل میدهد که بیشتر از گونه بادام کوهی ، گون و درمنه است.

پوشش طبیعی اراضی کم ارتفاع و پست ، بومادران ، درمنه ، کنگر صحرایی فرفیون ، گاوزبان ، شیرین بیان و خارشتر است (مطالعات ، 22) که بسیاری از آنها کاربرد دارویی و صنعتی دارند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/21-22). پوشش گیاهی مرتعی استان اردبیل بیشتر در بلندیهای شرقی (تالش) ، سبلان ، ارسباران  بزغوش دیده میشود (جغرافیای کامل ، همانجا). مساحت جنگلهای استان 35950 هکتار است که 6/8م7% ان در منطقه خلخال ( با گونه های غالب ارس ، بنه ، بادام کوهی )  3/8% آن در منطقه اردبیل قرار دارد و ما بقی در سطح استان پراکنده است (امارنامه ، همانجا).

جنگل فندق در 25 کیلومتری شمال شرقی شهر اردبیل قابل توجه است. هر چند گونه غالب ان فندق است ، اما گونه های زبان گنجشک ، گردو ، اقاقیا ، گلابی وحشی ، بلوط ، ممرز و راش در انجا دیده میشود (ختمی ، ماب ، 56).

 

جانوارن استان اردبیل نیز متنوعند: در قسمتهای جنگلی خرس ، گرگ ، خوک ، روباه ، خرگوش و از پرندگان کبک ، اردک ، غاز وحشی ، قرقاول ، فاخته و مرغ وحشی یافت میشود. پرندگان مهاجر مانندن پلیکان ، فلامینگو و انواع مرغان آبی بیشتر در کنار دریاچه ها و برکه های استان به صورت فصلی اجتماع میکنند. در کوههای استان نیز قوچ و میش ، کل ، بز ، کبک دری ، خرس ، پلنگ ، اهو و عقاب دیده میشود. خزندگانی مانند انواع مارهای سمی و سوسمار در جنگلها و نیز نواحی کوهستانی استان یافت میشوند (جغرافیای کامل ، همانجا).

ویژگیهای اجتماعی -  اقتصادی ک در 1355 ش جمعیت محدوده استان اردبیل 77123نفر بود که 4/73% (570313نفر) ان در نقاط روستایی زندگی میکردند در 1365س جمعیت استان به 1033568نفر افزایش یافت  ، اما نسبت جمعیت روستایی به 61% کاهش پیدا کرد (آمارنامه ، 39). طبق سرشماری 1370ش ، جمعیت استان اردبیل 1141625 نفر بو که 8/42% آن در نقاط شهری و2/56% ان در نقاط روستایی استان زندگی میکنند و مابقی (حدود 1%!) به عنوان غیر ساکن براورده شده است.

در این میان شهرستان اردبیل با 547701 نفر بیشترین ، و شهرستان بیله سوار با 55242 نفر کمترین شمار جمعیت را داشته است (همان ، 39- 44). میزان رشد سالانه جمعیت استان در سالهای 1355- 1365 ش و 1365- 1370 ش به ترتیب 89/2%  01/2% بوده است ، اما در سالهای 1365- 1370ش ، شهرستان پارس اباد با 65/4% و مغان ب 33/0%  به ترتیب بیشترین و کمترین میزان رشد سالانه را داشته اند. (همان ، 39 ، 40).

متوسط جمعیت روستاهای استان 289 نفر بوده است که دراین میان روستاهای شهرستان اردبیل با متوسط جمعیت 490 نفر بیشترین سهم و روستاهای شهرستان خلخال با متوسط جمعیت 60 کمترین سهم را در توزیع جمعیت روستایی داشته اناد (نکـ: جدول) قسمتهای  مختلف استان اردبیل محل ییلاق و قشلاق طایفه های مختلف شاهسون به شمار میرود که از ان میان ، میتوان از طایفه های اجیرلو ، بیگ دیلو ، تکله ، حاجی خواجه لو ، حسینکلو ، تالش میکائیلو ، قوت لار  قوجابیگلو  نام برد (سرشماری اجتماعی ، ایل ایلسون ، 1 ، 13 ، 16).

بیش از  47% از جمعیت استان اردبیل کمتر از 15 سال داشته اند که این نسبت در میان جمعیت شهر نشین و غیر شهر نشین استان به ترتیب 6/45%  1/48% بوده است (آمارنامه ، 43 ، 44). همچنین 2/25% از کل جمعیت استان را جمعیت فعال تشکیل میداد که از  ان میان 1/89% شاغل و مابقی (9/10%) غیر شاغلند (همان ، 60). نسبت اشتغال نیز  در میان جمعیت شهری  غیر شهری به ترتیب 4/88% و 5/89% بوده است (همان ، 63 ، 64). توزیع شاغلان استان در گروههای عمده شغلیدر 1365 ش چنین بوده است: کشاورزی و شاخه های وابسته 1/40% ، صنعت 6% ، ساختمان 4/16% و خدمات عمومی و اجتماعی 2/20% (همان ، 70).

مطابق اما ر1372 ش در این استان 1466دبستان ، 415 مدرسه راهنمایی ، 100 دبیرستان  و12 هنرستان و دبیرستان خدمات وجود داشت (همان ، 89). علاوه بر این ، در سال تحصیلی  1372 – 1373 ش در سطح استان 9 مرکز تربیت معلم ، یک مجتمع آموزش عالی با 1189 دانشجو و یک دانشگاه علوم پزشکی با 123 دانشجو وجود داشته است (همان ، 131 ، 133 ، 137). استان اردبیل در 1372 ش دارای 10 بیمارستان ، 11زایشگاه ، 89 مرکز بهداشتی – درمانی و 308 خانه بهداشت بوده است (همان ، 168).

شهرستان اردبیل: این شهرستان با1/ 5173 کمـ 2 مساحت محدود است از شمال و شمال شرقی وغربی به جمهوری اذربایجان و شهرستان مشگین شهر ، از شرق به استان گیلان ، از غرب به اذربایجان شرقی و از جنوب به شهرستان خلخال  و اذربایجان شرقی ، شهرستان اردبیل دارای 4 بخش (مرکزی ، هیر ، نیر و نمین) و 22دهستان است که مجموعاً 4 شهر و 453 آبادی روستایی را در بردارد و 1370 ش ، 94647 خانوار در این شهرستان زندگی میکردند ، مرکز ان شهرستان ، شهر اردبیل است (همان  ، 9 ، 11 ، 14 ، ، 38).

ویژگیهای طبیعی: شهرستان اردبی لدر منطقه ای کوهستانی قرار گرفته و از  غرب به واسطه کوهای اتشفشانی سبلان و از شرق توسط کوههای تالش (بغرو داغ) احاطه شده است ( فرهنگ جغرافیایی ابادیها ، 8/ 20 ؛ جغرافیای کامل ، 1/191)م جلگه اردبیل با حدود 900 کمـ 2 وسعت (تصویر وضعیت .... ، 5) عمدتاً از مواد دامنه ای و رسوبی (مطالعات ، 11) با ضخامتی بین 100 تا 120 متر ، تشکیل شده است (تصویر وضعیت ، همانجا) وبه واسطه تغذیه طبیعی مناسب ، دارای  ذخایر غنی آبهای زیرزمینی است (ختمی ماب ، 35).

آب و هوای شهرستان اردبیل را سرد و نیمه مرطوب شمرده اند که در ارتفاعات سبلان بر میزان رطوبت و سرما – نسبت به جلگه – افزوده میشود حداقل و حداکثر مطلق درجه حرارت در این شهرستان به ترتیب 26- 38 درجه سانتی گراد و متوسط بارندگی سالانه آن 5/ 364 میلیمتر است. (مطالعات ، 12- 13) ؛ بیشترین و کمترین مقدار باران سالانه به طور متوسط به ترتیب در ماه فروردین (4/60میلیمتر) و ماه تیر (5/6میلیمتر) فرو میریزد. (همان ، 14).

مهمترین رودخانه جاری در این شهرستان قره سوست که از  چشمه های متعدد حاصل از دامنه های جنوبی کوههای سبلان و دامنه شمال غربی کوههای بزغوش تشکیل میشود (ختمی ماب ، 3؛ تصویر وضعیت ، 4). این رودخانه با جهت شرقی ـ غربی بخشهای شمالی شهرستان اردبیل را ابیاری میکنمد و در کوجیق به اهر چای میپیوندد (فرهنگ جغرافیایی ابادیها ، 8/19) و به نام دره رود به رودخانه ارس فرو میریزد (تصویر وضعیت ، همانجا) .

ایلخی چای ، حاجی محمد چای و رود خلیفه از شاخه های اصلی قره سو به شمار میروند (مطالعات ، 20) بالخلو (بالخلیف یا بالیق لی ، بالیغ لی ) چای پس از قره سو ، مهمترین رودخانه این شهرستان است که از  دامنه های جنوبی کوههای سبلان و دامنه های شمال غربی رشته کوه بزغوش سرچشمه میگیرد و پس از عبور ازشهر اردبیل ، در محل انزاب به قره سو میپیوندد (ختمی ماب ، 31 ؛ تصویر وضعیت ، همانجا) دیگر رودخانه های این شهر که عمدتاً محلی هستند ، اینهاست: نمین ، سولا ، قوری چای ، هیر چای ، نیر و همچنین نشئه رود ، هفت بلوکل ، بیله درق ، کمال اباد ، علی درویش ، اردیموسی ، سرعین و ساری دره (همان ، 4- 5؛ ختمی ماب ، 4 ، 32).

آبهای معدنی شهرستان اردبیل نیز نه تنها در سطح منطقه ، بلکه در سرتاسر کشور شهرت دارد. عمده ترین اینگونه آبها در شهرستان اردبیل اینهاست: بیله درق (بیله دره) ، سرعین ، سردابه ، قتورسویی در دامنه کوههای سبلان ؛ بوسلو و شقزیچ در دامنه کوههای بزغوش ؛ و خلخال سویی و مشه سویی در دامنه کوههای تالش (باغرو ، بغرو) که به ویژه برای معالجه بیماریهای پوستی از این آبها سود میبرند. (جغرافیای کامل ، همانجا). از میان اینگونه آبهای معدنی ، سرعین واقع در 10 کیلومتری اردبیل ، متشکل از 10 چشمه معدنی که مهمترین آنها گاومیش گلی است ، اهمیت فراوانی دارد (تصویر وضعیت ، 6).

افزون بر رودخانه های و چشمه ها ، شهرستان اردبیل دارای دریاچه هایی است که نئور معروفترین آنهاست. این دریاچه در 48 کیلومتری جنوب شرقی شهر اردبیل (به سمت خلخال) در ناحیه ای کوهستانی واقع شده است که در فصل کم آبی به دو قسمت تقسیم میشود. مساحت این دریاچه به 62/3 میلیون مـ 2 میرسد و متوسط عمق ان 3 متر است. اب این دریاچه برای پرورش ماهی قزل الا بسیار مناسب است (همان ، 5).

دریاچه شورابیل برای معالجه بیماریهای پوستی و روماتیسمی مورد استفاده قرار میگیرد (خاماچی ، 172). بجز اینها ، دهانه توده مخروطی شکل کوه سبلان به صورت دریاچه بسیار زیبایی است که اطراف ان در تمام طول سال پوشیده از برف و یخ است (جغرافیای کامل ، 1/68- 169).

پوشش گیاهی شهرستان اردبیل را گل بنفشه ، شیرین بیان ، گون ، بومادران ، گل بابونه ، گاوزبان و پونه که بیشتر مصرف دارویی دارند ، تشکیل میدهد. همچنین درختانی مانند ازگیل ، زبان گنجشک ، زالزالک ، فندق ، افرا ، بلوط ، راش و ممرز در انجا دیده میشود ، بجز اینها ، پوشش مرتعی غنی در این شهرستان  وجود دارد (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/20). کل ، روباه ، گراز ، خرس ، شغال و گرگ و همچنین کبک ، تیهو ، بلدرچین و عقاب از جانوران و پرندگان وحشی  این شهرستان به شمار می آیند (همانجا).

ویژگیهای اجتماعی – اقتصادی: در 1355 ش جمعیت شهرستان اردبیل 378413 نفر بود که 2/41% ان در شهرها و 8/58% در روستا زندگی میکردند ، در سا ل1365 ش جمعیت این شهرستان به 502405 نفر رسید و نسبت جمعیت شهر نشین به 7/58% افزایش یافت. این روند رشد ادامه یافت و جمعیت این شهرستان در 1370 ش به 547701 بالغ شد که 5/59% ان در شهرها زندگی میکردند (امارنامه ، 39). در مقابل ، متوسط جمعیت روستاهای اردبیل  556 نفر (حدود 87خانوار) بود که نشانگر بعد نسبتاً بالای خانوار (حدود 6 نفر) در آّبادیهای این شهرستان است (همان ، 54).

همچنین نرخ رشد سالانه جمعیت شهرستان در طی سالهای 1355- 1365 ش و 1365- 1370 ش به ترتیب 8/2% و 2/2% بوده است (همان ، 47). در 1370 ش از کل جمعیت این شهرستان 8/33% شاغل بوده اند که این نسبت در نقاط شهری و روستایی به ترتیب 33، و 35، بوده است ، نیز 9/4% کل جمعیت فعال بیکار بوده اند (همان ، 79).

اردبیل پیوسته و به ویژه از اغاز شکلگیری دولت صفوی محل زندگی طایفه های کوچنده بوده است. یکی از طایفه های مهم در دوره صفوی طایفه شیخاوند بود. اهمیت این طایفه تا بدانجا بود که حاکم اردبیل غالباً از میان سران آنها انتخاب میشد (فلسفی ، 3/ 102). شاه عباس اول اخرین بازمانده سارن این طایفه ، ذوالفقار خان ، را که حاکم شهر بود ، کشت و قصر او را نیز متصرف شده ، کاخ شاهی نامید (همانجا).

از جمله ایلهای اطراف اردبیل از یورتچی (هزار خانوار ) ، فولادلو (هزار خانوار) ، خامس لو (300خانوار) ، تکله (500خانوار ) ، رضا بک لو (500 خانوار) ، تالش میکائیلو (600 خانوار) ، اینانلو (300 خانوار) و طوایف دیگر نام برده اند (کیهان ، ، 2/106 ؛ نی نکـ: کریمی ، 144). امروزه ایل شاهسون و طایفه مستقل فولادلو که به ترتیب 1104 و 73 خانوار ییلاق نشین و 84 و 73 خانوار قشلاق نشین هستند. مهمترین  عشایر کوچرو شهرستان اردبیل به شمار میروند (سرشماری اجتماعی ، اذربایجان شرقی ، 17).

شهرستان اردبیل از لحاظ توانمندیهای طبیعی ، از همه مهم تر مراکز کشاورزی کشور به شمار می رود (جغرافیای کامل ، 1/191). خاک مناسب و منابع آب نسبتاً کافی از موجبات رونق کشاورزی و باغداری در منطقه است و اساس اقتصاد اردبیل بیشتر بر فعالیت کشاورزی و دامداری استوار است. آب مورد نیاز آبیاری در این شهرستان ، علاوه بر رودخانه ، از چاههای عمیق و چشمه سارها تامین میشود (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/20- 21). در فاصله سالهای 1355- 1364ش ، 564 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق در دشت اردبیل حفر شده است که بیش از 90% آن (512 حلقه) مربوط به سالهای 1362- 1364ش بوده است.

امروزه 1764 حلقه چاه در این شهرستان آمار برداری شده که 682 حلقه آن عمیق بوده است. عمق این گونه چاهها از 5/23 تا 185 متر است (ختمی مآب ، 35) و میزان آبدهی آنها از 9/5 تا 310 متر مکعب در ساعت در نوسان است. 24 حلقه از کل چاه های منطقه برای تامین آب آشامیدنی آبادیهای روستایی و 14 حلقه برای تامین آب شهر اردبیل اختصاص دارد و از بقیه در کشاورزی بهره برداری میشود (همو ، 36).

وجود 412189 راس گوسفند و بز و 122684 راس گاو و گاومیش نشانگر اهمییت دامداری در این شهرستان است (فرهنگ روستایی ، 160). سطح کلی اراضی آبادیهای روستایی این شهرستان 172284 هکتار است که 4/37% از آن به صورت آبی و ما بقی به شکل دیمی بهره برداری می شود (فرهنگ اقتصادی ، «ح»). غلات از محصولات عمده این شهرستان است تا جایی که به ترتیب 50538 هکتار و 21778 هکتار از اراضی ، زیر کشت گندم (8/30% آبی) و جو (1/26% آبی) قرار دارد.

دیگر محصولات کشاورزی شهرستان اردبیل اینهاست: چغندرقند (284 هکتار) ، حبوبات (10136 هکتار) ، نباتات علوفه ای (25526 هکتار) و سیب زمینی (12488 هکتار). سیب درختی و محصولات جالیزی نیز از دیگر تولیدات کشاورزی این شهرستان به شمار می رود (همان ، «و- ز»). علاوه بر فعالیت های یاد شده ، پرورش طیور و زنبور عسل در آبادی های این شهرستان رواج دارد (فرهنگ روستایی ، 136).

صنایع شهرستان رونق چندانی ندارد. صنایع دستی رایج در آبادیهای روستایی شامل: قالی بافی ، بافت گلیم و جاجیم ، شال بافی و سفالگری است. قالیچه تقش قوبای اردبیل معروف است. صنایع کارخانه ای در این شهرستان عمدتاً شامل صنایع مواد غذایی و شیمیایی است (خاماچی ، 176). محصولات دامی این شهرستان شامل: گوشت ، پوست ، پشم و لبنیات است و نیز تولید عسل در این شهرستان رونقی بسزا دارد و طایفهه های شاهسون در تولید این نوع فرآورده های سهمی ارزنده دارند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/21).

در گذشته زبان رایج در این منطقه ، مانند بیشتر شهرها آذربایجان گویش آذری (ه م) بوده است که به مرور – به ویژه در دوره صفوی- فراموش شده ، و جای خود را به ترکی داده است (کسروی ، آذری 24000 ، جم). دین ساکنان شهرستان ، اسلام و مذهب ایشان بیشتر شیعه (اثنا عشری) و برخی نیز شاعفی یا حنفی هستند (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/20).

در شهرستان اردبیل 474 دبستان ، 156 مدرسه راهنمایی و جمعاً 40 دبیرستان و 5 هنرستان وجود دارد (آمار نامه ، 89). بجز اینها ، در این شهرستان 4 بیمارستان عمومی (457 تخت) ، 2 مرکز بهداشت ، 29 مرکز بهداشتی- درمانی و 100 خانه بهداشت دایر شده است (همان ، 168).

منطقه اردبیل از نظر سیاحتی دارای توانمندیهایی است که نباید  نادیده گرفت. گذشته از چشمه های معدنی ، اثار قدیمی بسیاری دز این شهرستان وجود دارد ؛ از جمله: بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی (نکـ: دنباله مقاله ) ، مقبره شیخ امین الدین جبرائیل در کلخوران مربوط به نیمه اول سده 10 ق ، مسجد جاعه کلخوران (دوره قاجاریه) ، گنبد (برج) شاطری در قریه صومعه (مسیر اردبیل ـ مشگین شهر) مربوط به نیمه اول سده 8 ق و مقبره چلبی اوغلو مربوط به سده 8ق (فرهنگ جغرافیایی آبادیها ، 8/21 ؛ نیزنکـ: شهر اردبیل در همین مقاله).

شهر اردبیل : مرکز استان و شهرستان اردبیل و یکی از کهنترین و درعین حال مهمترین شهرهای ایران ، اردبیل در 48 و 17 طول شرقی و 38 و 15 عرض شمالی قرار گرفته است (فرهنگ جغرافیایی ایران ، 4/12) و متوسط ارتفاع ان از سطح دریاف 1100 متر است ، کوه سبلان در غرب ان و رودخانه بالخلو در جنوب و جنوب شرقی  شهر قرار دارد. (دیباج ، 147؛ لاکهارت ، .(51

تاریخچه و جغرافیای تاریخی: بر پایه اثار بازمانده از گذشته ، اردبیل را از شهرهای باستانی ایران دانسته اند اثار و اشیا متعلق به سده 15 تا 12 ق م در نمین (مشکور ، نظری به ... 67) و دو سنگ نبشته اورارتویی بافت شده در دامنه های جنوبی کوه سبلان بخط میخی (همو ، «دو سنگ نبشته ... » ، 584) ، بر قدمت این شهر و ناحیه پیرامونی آن تاکید دارد. علاوه بر این گفته اند که زرتشت ، اوستا را در بالای کوه سبلان نوشته است (به اذین ، 2400؛ لاکهارت ، .(52

همچنین گفته شده است که زرتشت کتاب خود را در کوهی از کوههای اردبیل فراهم آورد (میر خواند ، 1/132؛ نیز نکـ:  شهرستانی ، 1/42) ونیز خبر داده اند که زرتشت در اغاز کار در اردبیل دعوت به دین خود کرد (هفت کشور ، 89؛ نیزنکـ: شهرستانی ، 1/42 ) و نیز خبر داده اند که زرتشت در آغاز کار در اردبیل دعوت به دین خود کرد  (هفت کشور ، 89؛ نیزنکـ: میرخواند ، 1/131). با این همه ، فقدان اطلاعات و شواهد کافی چگونگی شکل گیری اولیه این شهر را با ابهاماتی همراه ساخته است. وجود اخبار گوناگون در مورد بانی این شهر به این ابهامات دامن میزند.

اردبیل در زمان اشکانیان و در میان شهرهای اذربایجن ، جایگاه ویژه ای داشت. نوشته اند قهرمان اذربایجان به نام رهام که از پهلوانان و از نژادکیان بوده ، در این دوره از اردبیل برخاسته بود (به اذینف 2421 نیز نکـ: 231 – 238). به این ترتیب ، بنای شهر اردبیل رابسیار کهنتر از  زمان ساسانی باید دانست (لاکهارت ;(51,  اما مورخان و جغرافی نویسان اسلامای غالباً بنای این شهر را به فیروز ساسانی نسبت دادده اند (یاقوت ، 1/ 198؛ قزوینی ، 291). دینوری خبر میدهد که فیروز پسر یزدگرد در اذربایجان شهری ساخت و ان را باد فیروز خواند که همان اردبیل است (ص 87). صاحب مجمل التواریخ نیز مینویسد که پیروز در اذربایجان شهرها کرد که اشتقاق هم از نام خود دارد (ص 71). فردوسی نیز (6/48) بنای این شهر را به این پادشاه نسبت میدهد و میگوید:

دگر کرد بادان پیروز نام                            همه جای شادی و ارام و کام

که اکنونش خوانی همی اردبیل                   که قیصر بدو دارد از داد میل

برخی ماخذهای بنای شهر اردبیل را به سایر پادشاهان نسبت  داده اند ، از جمله حمدالله مستوفی ان را به کیخسرو پسر سیاوش منسوب میداند (ص 92). بر اساس روایتی ، به هنگام کشاکش کیخسرو با فریبرز پسر کیکاووس بر سر پادشاهی ، کیخسرو همراه با گودرز ، بمهن دژ را که قلعه ای در کوه سبلان بوده است ، فتح کرد و در همان زمان شهر اردبیل را بنیاد نها (شیروانی ، 34؛ نیزنکـ: فردوسی ، 2/ 272- 276؛ میرخواند ، 1/ 126- 127). براساس این داستان گویا بهمن دژ که نقطه مرکزی ناحیه بوده ، جای خود را به شهر اردبیل داده است. هر چند فردوسی خبر میدهد که کیخسرو پس از  فتح دژ بهمن ، اتشکده اذرگشسب را در انجا برپاساخت (2/ 277). ظاهراً بر همین مبنا نام قبلی اردبیل را آذر بهمن نیز دانسته اند (حکیم ، 15؛ اعتماد السلطنه ، 1/ 43).

اردبیل در سده ها ی4 تا 6 م از سوی هونها که هر چند گاه یک بار به ایران میتاختند ، آسیبها دید ، از آنجا که پیروز ساسانی خرابیهای اردبیل را که بر اثر خشکسالی و حملات هونها ایجاد شده بود ، ترمیم کرد و ظاهراً دیواری به دور شهر کشید ، بنای ان را به او نسبت داده اند (به اذین ، همانجا).

بیش از دوره اسلامی ، به نوشته استراین ، اذربایجان دارای دو مرکز اصلی بود: یکی از  دو مرکز گنجک (به ارمنیی گنزک) بود که همان تخت سلیمان امروزی است ؛ اما نام دیگر در جغرافیای استرابن از قلم افتاده است در دوره اسلامی این دو مرکز را شیز و اردبیل خوانده اند (مارکوارت ، .(108

مارکوارت خبر میدهد که اردبیل بدون شک مرکز تابستانی اذربایجان بوده است. همو مینویسد: اگر چه اردبیل مرکز اقامت مرزبان بوده ، اما در منابع کهن ارمنی از ان نامی برده نشده است (همانجا)و به هر حال از اواسط تا اواخر دوره ساسانی ، اردبیل به تنهایی مرکز (کرسی) اذربایجان به شمار میرفت (به اذین ، همانجا) و سکه های دوره پارتی  ساسانی در این منطقه با علامت «ار» یا «ارت» ضرب میشده است است. (ترابی ، 2/9-10).

اردبیل به هنگام فتح آذربایجان به دست مسلمانان ، همچنان پایتخت این منطقه و مقر مرزبان ان بود (بلاذری ، 455؛ شوارتس ، .(1027 بلاذری درباره فتح اذربایجان و اردبیل اخبار گوناگونی نقل میکند. از جمله اینکه حذیقه بن یمان با فرمان ولایت اذربایجان از سوی عمر بن خطاب از نهاوند به اردبیل امد. مرزبان اذربایجان در مقابل او سپاهی از شهرهای منطقه گرد اورد و چندی به مقاومت پرداخت ، اما سرانجام موافقت کرد با شرایطی از جمله پرداخت 800 هزار درهم و پیشگیری از خون ریزی ، تسلیم شود.

بدین سان اردبیل به دست حذیفه به صلح گشوده شد در این هنگام ، اگر چه شهر اردبیل آرام و مطیع ماند ، اما مردم پیرامون ، سر به شورش گذاردند (ص 455- 456) همو گزارش میدهد که عمر پس از  عزل حذیفه ، عتبه بن فرقد سلمی رابه جای وی والی اذربایجان کرد و او شورش مردم در اطراف اردبیل را فرو نشاند (ص 456).